Paidea Üzerine Birkaç Not

Yayınlandı: Ekim 6, 2008 altug isigan tarafından Yazılar içinde
Etiketler:

Werner Jaeger, Paideia.

Werner Jaeger, Paidea.

 Bir arkadaşımın evinde gördüğüm “Antik Yunan’da Paidea” konulu 1200 sayfalık felsefi araştırma kitabının hemen üzerine atlayıp “Paidea Antik Yunan’da bu kadar mühim miydi yahu?” diye bir tepki verdiğimde, felsefe ve siyaset bilimi okumuş olan arkadaşımın bana “Ulan Paidea’dan başka konuları mı vardı?!” diye ‘tokat gibi’ bir cevap verdiği günü unutamıyorum. Uykudan uyanmaya benzemişti durum. “Çağdaş” video oyunu araştırmaları ile ilgili olarak o güne dek okuduğum onca yazıda Paidea’nin “Callois’in şu şu anlamda kullandığı bir kavram” olarak adeta geçiştirilmiş olmasına, kavramın Antik Yunan’daki bu büyük önemine bir tane yazarın bile değinmemiş olmasına çok şaşırmıştım. “Peki neden böyle yapıyor bu Ludologlar bunu” diye sorup durmaya başlamıştım kendime.

Yukarıda andığım kitapla karşılaşmam aslında bütün bu çağdaş oyun araştırmacılarının çalışmalarına büyük bir kuşkuyla bakmama, ve araştırma nesnelerini neden bu şekilde kurmayı tercih ettiklerini durmadan sorgulamama neden oldu. Bu, kıymeti giderek artan Video Oyunu Araştırmaları alanını Yazın Araştırmaları ve Antropoloji gibi alanlara yar etmeme çabasının uzantısında yer alan bir “konuyu fazla deşmeme” tercihi miydi? Yoksa bu alanda çalışan en önde gelenler kendi alanları dışındaki alanlar konusunda gerçekten de tamamen meraktan yoksun ve cahil miydi? Her iki olasılık da aslında ufak çaplı birer skandal sayılırdı.

Callois’dan Önce Paidea

(Video) Oyunu Araştırmacıları olarak Paidea kavramı ile ilk tanışmamız birçok kere Callois’in çalışmasına gönderme yapan günümüz ludologları sayesinde oldu. Kavramın eski Yunanca’dan geldiği belirtilmekle birlikte, aslında ne kadar geniş bir tartışmanın parçası olduğuna ise hiçbir zaman değinilmiyor. Callois’cı anlamda Paidea “kendini eylemek, kendi çapında eğlenmek, amaçsızca oynamak” gibi durumları anlatır. Bununla birlikte bu kavram Antik Yunan’da, Kültür, Eğitim, Adap ve Duruş gibi anlamlar taşımakta ve dönemin idealist düşüncesinde merkezi bir konum işgal etmekteydi. Gerçekten de o dönemde Paidea’dan başka konu yok gibi.

Paidea üzerine etimolojik araştırmayı derinleştirmek gerçekten şaşırtıcı ilişkiler gözler önüne seriyor: Ansiklopedi (çepeçevre ya da genel eğitim, yani encyclios paidea),  Pedagoji (eğitim bilimi, yani paidiagogein) gibi çoğu zamane anlayış ve kavram, Paidea sözcüğünden türemedir. Çocukları okula ya da oyun sahasına getirip götüren, oyun sırasında onları gözetleyen köleye “eğitici” (pedagog, yani paideagogos) denmesi de ilginç bir başka ayrıntı.

Paidea kavramı, daha Sokrates-Öncesi felsefecilerden itibaren, fakat özellikle de Platon’un Devlet adlı eserini ortaya koyduğu dönemde en çok tartışılan kavramlardan bir tanesi olmuştur. Yine Platon’un bazı diyalogları aslında tamamen Paidea tartışması niteliği taşırlar. Elbette Aristoteles de daha sonra bu tartışmalara dahil oluyor. Ancak şaşırtıcı şekilde, Hipokrat gibi hekimlerin bile Paidea tartışmasına tıp ve hijyen konuları üzerinden dahil olup bu kavramı Foucault’nun deyişiyle bir ‘varoluş estetiği’ ile ilişkilendiren yazılar yazdıklarını görüyoruz. Buna Spartalı hükümdar ve demagogların yazı ve konuşmalarını da ekleyebiliriz. M.Ö. 5. ve 4. yüzyıllarda Perslerin saldırılarını geri püskürtmekte güçlük çeken Polis’lere bölünmüş Yunan topluluklarının Truva Savaşı zamanında olduğu gibi tüm birbirine düşmüş Yunan halklarını birleştirmeyi başaracak yeni bir simgesel “Helena” arayışındaki siyasetçileri, paidea’yı, yeniden canlanması gerektiğini düşündükleri bu birleştirici ve kurtarıcı Helenizmi yaygınlaştıracak bir araç olarak da düşünmüşlerdir.

Antik Yunan’daki Paidea Tartışmasının Özünde “Devlet”e Hizmet Eden bir Eğitim Sistemini Belirleyip Kurumsallaştırma Çabası Yatar

Peki tam olarak nasıl, ya da nesiyle tartışılmış Paidea? Konu esasen “ideal toplum”u meydana getirecek “ideal vatandaş”a toplumsal idealleri nasıl öğreteceğiz, böyle bir vatandaşın yetişmesini nasıl sağlayacağız sorusundan doğmakta. Ve tabi oyunların bu süreçte nasıl eğitici bir araç olarak kullanılacağı sorusundan. Paidea burada, buna çeşitli eğitici oyunları da dahil eden çok geniş bir aktivite ve “bilimler” yelpazesi ile ilişkilendirilmektedir: Şiir, Tiyatro, Spor, Müzik, Hijyen ve Diyet gibi… Paidea’nın bugünkü Callois’cı karşılığı ise kimilerince hiç de iyi bir oyun şekli olarak görülmüyor. Örneğin Platon, bir yere kadar (Callois’in anladığı anlamda) paidea’ya izin verilebileceğine, ancak belli bir yaştan sonra çocukların oyunlarına artık (yine Callois’ci anlamıyla) “ludus”çu müdahalelerde bulunmak gerektiğini savunuyor. Yoksa tanrıdan ve erdemlerden, kısacası idealden uzaklaşma kaçınılmaz olacaktır.

Tartışma konularına ilişkin örnekler çoğaltılabilir: Örneğin “jimnastik ideal” (gymnasium, gym), yani gençlerin hem kafa hem de bedensel olarak eşit ölçüde eğitilmesi gerektiği argümanı; ya da beden ve zihin sağlığı arasında zorunlu bir ilişki öne süren (“sağlam kafa sağlam vücutta bulunur” gibi) varsayımlar; ya da “çocuklara şiir ve tiyatro tipi oyunlar yasak olsun, orada onları zayıf kılan saçma sapan şeyler öğreniyorlar”, veya “müzik eğitimi olsun ama sadece marşlar gibi karakteri güçlü kılan müzik türlerine yer verilsin, daha oyuncul müzik onları ‘karı-kılıklı’ yapıyor” biçimindeki argümanlar hep dönemin Paidea ile bağlantılı tartışmalarından örneklerdir. İlginçtir ki, Paidea tartışması, gençlere neyin faydalı, neyin zararlı olacağını tartıştığı ölçüde yasak ve sansüre de sapmıştır. Bu çerçevede ortaya atılan bazı Antik Çağ düşüncelerinin günümüzdeki oyun ve gençlik ilişkisi konulu tartışmalarda öne sürülen argümanlara benzerliği ise gerçekten çarpıcı.

Antik Yunan’daki Paidea Tartışması Günümüzde Kendini Oyun Üzerinden Temellendiren Özgürlükçü Felsefeleri Anlamak Açısından Çok Önemlidir

İlkçağların diyonisosçuluğundan Erasmus’a, Erasmus’tan Huizinga’ya, oradan da Callois ve Deleuze’a kadar uzanan; oyunun kültür’den (yani tüm eğitim örgütlenmesi girişimlerinden, yani aynı zamanda “toplum”dan ve “devlet”ten) daha eski olduğunu söyleyerek, onun ‘kurumsallaşmış eğitim’e alet edilmesine’ karşı çıkan; onda toplumsal rollere katılımda gönüllülüğü esas alan bir özgürlük felsefesi temellendirmeye çalışan; akıl karşısında deliği öven, ya da kapitalizme karşı şizofreniyi öneren tüm bu özünde anarşist yaklaşımlar; ancak Antik Yunan’da ‘ağacı yaşken eğmenin’, ‘disiplin sağlamanın’ ve ‘bireyi topluma kazandırmanın’ yollarını araştırmaya girişmiş olanların Paidea’ya yüklemeye çalıştıkları bu anlam hatırlandığında yerli yerine oturuyor. Günümüzde anarsist bir eğitim anlayışı savunan Freire gibi düşünürlere dayanarak alternatif bir oyun tasarımı anlayışı geliştirmeye çalışan Gonzalo Frasca gibi ludologların çabaları da ancak Paidea’nın bu en eski anlamı göz önüne alındığında tam olarak anlaşılabilir.

Paidea sözcüğünün etimolojisinin bizi götürdüğü kavramsal ve düşünsel ilişkiler ağı, günümüzde serious games ve edutainment gibi oyun tasarımı anlayışları ve oyun türlerine, ya da örneğin American Army gibi devlet-menşeli oyunlara eleştirel bir gözle bakmak için de uygun çıkış noktaları sağlıyor. Callois’in ‘saf’, kendi halindeki Paidea’sı, sözgelimi Ronald Reagan’ın, Amerikalı gençleri daha iyi birer nişancı yaptığı için FPS türü oyunları övdüğü noktada tehlikeye girip devletçi bir ideal için bireyleri eğitime tabi tutma şeklindeki daha eski bir Paidea özlemine konu oluyor. Insan biraz hayal gücüyle, bu sözleri söyleyen Ronald Reagan’ın hemen arkasında Sparta’lı bir generalin bize bıyık altından güldüğünü görebilir.

Altuğ Işığan

Reklamlar
yorum
  1. […] of my articles are already up. One of them is a brief note on the use of paidea in Ancient Greece. The other one is about one of the most important “old-school” game researchers in […]

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Google+ fotoğrafı

Google+ hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Connecting to %s